SỰ TƯƠNG QUAN GIỮA VĂN HỌC & NỘI DUNG

Hôm nay chúng ta thử nhìn và nhận xét thế nào là văn học, là nghệ thuật. Thế nào là nội dung và giá trị của nó sẽ như thế nào. Tại sao một nội dung được nâng cao từ văn học luôn nổi bật hơn những nội dung cùng loại và vài so sánh chúng với những cái khác nhằm có được giải pháp cho sự bế tắc trong nhận định khiếm khuyết về văn học ấy từ trước đến nay.
Hãy lấy Nguyễn Du (1765–1820) làm tiêu biểu vì ông được tôn là đại thi hào dân tộc, là danh nhân văn hóa thế giới bởi tư tưởng nhân đạo, vì tài năng thi ca kiệt xuất và những đóng góp to lớn cho ngôn ngữ dân tộc. Người ta cho rằng tác phẩm của ông truyện Kiều, là đỉnh cao văn học trung đại Việt Nam, thể hiện tấm lòng thương cảm trước bất hạnh & nỗi đau của con người.
Ông được gọi là thi hào dân tộc: Trước tiên (theo nhận định từ trước đến nay) ông tiêu biểu cho lòng thương người, thấu hiểu nổi đau với những kiếp người nhỏ bé, đặc biệt là phụ nữ, thể hiện qua các tác phẩm như Truyện Kiều, Văn tế thập loại chúng sinh chẳng hạn. Ông còn được coi là người có công lớn trong việc nâng cao văn học dân tộc (qua thi ca) lên tầm vóc vượt bực, đưa ngôn ngữ Việt Nan lên trình độ điêu luyện vượt thời gian không gian v.v. Ông còn được coi là người có di sản thơ lớn từ thơ Hán, thơ Nôm đến sự chuyển tải chúng trở thành thơ Việt chẳng hạn.
Hãy nhìn vào phương diện sáng tác văn học trước, chúng ta thấy rằng ông Nguyễn Du, về thơ chữ Hán ông có 203 bài, trong đó tập Bắc hành tạp lục 109 bài. ông viết khi làm quan ở Huế và các vùng lân cận, ghi lại nỗi lòng của một người làm quan nhưng tâm tư u uất. Thanh Hiên thi tập gồm 67 bài, sáng tác trong khoảng thời gian trước khi làm quan cho nhà Nguyễn, thể hiện nỗi chán chường, bế tắc và hoài niệm. Nam trung tạp ngâm gồm 27 bài, viết khi làm quan ở Huế và các vùng lân cận, ghi lại nỗi lòng của một người làm quan nhưng tâm tư u uất. Thơ chữ Nôm ông có: Đoạn trường tân thanh, thường được biết đến với cái tên đơn giản là Truyện Kiều, là một truyện thơ của Nguyễn Du, đây được xem là truyện thơ nổi tiếng nhất xếp vào hàng kinh điển trong văn học Việt Nam, tác phẩm được viết bằng chữ Nôm, theo thể lục bát gồm 3.254 câu. Văn tế thập loại chúng sinh (văn chiêu hồn), tác phẩm mang đậm triết lý nhân đạo, thương xót những linh hồn bơ vơ. Văn tế Trường Lưu nhị nữ, tác phẩm cũng là thể loại văn tế. Và bài vè: Thác lời trai phường vải.
Như vậy nếu chỉ dựa vào số lượng để công nhận ông là đại thi hào thì (theo tôi) chưa đủ, bởi vì thơ chữ Hán thì phải nói là của Trung Hoa, mà trung Hoa thì có rất nhiều nhà thơ lớn nổi tiếng hơn ông ND nhiều, còn nếu gọi sáng tác chữ Nôm của ông là minh chứng rực rỡ cho sự kết hợp hài hòa giữa tinh hoa văn hóa nhân loại và bản sắc văn hóa dân tộc thì phải xét ở hai phương diện đó là: tài năng và nghệ thuật, bởi vì nội dung chỉ là "sự-chuyển-tải-của-văn-học" mà thôi. Thí dụ: Nội dung của đoạn trường tân thanh là cốt truyện hư cấu mang tên "Kim Vân Kiều" của Thanh Tâm Tài Nhân chứ không phải của ông Nguyễn Du hoặc hay là do ông biên soạn. Nhưng Đoạn trường tân thanh thể loại thơ viết bằng chữ Nôm thì là đúng của ông Nguyễn Du, nếu đem nội dung ra mà nói rằng cốt truyện là bài học phản ảnh đạo đức, luân lý hay gì gì đó v.v là sai bét, đây là một câu truyện không có thật, một sự kiện (event) cảm động của sáng tác, nó không phải là tư liệu lịch sử hay một sự thật gì cả (ông TTTN là người trung quốc cơ mà), nhưng khi qua ND chúng ta có thể nhận định như vậy cũng được vì đây chỉ là một câu chuyện hoàn toàn của tưởng tượng, rõ ràng tánh văn học đã tác động vào tâm hồn người khác qua trung gian một nội dung vốn vô hình, là sự cảm nhận của nhạy bén của tâm hồn nên nội dung đó mới được thăng hoa lên đấy thôi. Chắc chắn "nội dung" mà chúng ta thấy bản chất nó không phải là "văn học"? Kế đến hãy nhìn vào khía cạnh văn học ấy mà ông ND đã dùng cho sáng tác như thế nào? Về sự lựa chon ngôn từ qua cái nhìn cá nhân mà diễn tả có xuất sắc không? Khả năng văn học qua diễn tả siêu việt cở nào? Kỷ thuật, nghệ thuật sáng tác có tuyệt vời chăng, chẳng hạn? Đó cũng mới chỉ là một trong "cái nhìn" của đánh giá, của nhận định. Phải xét về sự nghiệp văn học, (hay đúng hơn là số lượng tác phẩm xuất sắc nữa). Ông ND chỉ có 203 bài thơ chữ hán, một Đoạn trường tân thanh và vài bài nhỏ khác chữ nho, như vậy liệu có đủ để trở thành một "đại văn hào vĩ đại" trên thế giới như Khuất Nguyên (trước công nguyên) và nhiều nhà thơ TH khác như Lý Bạch, Tô Đông Pha, Bạch Cư Dị ... như năm 1965 UNESCO đã tôn vinh Nguyễn Du là "danh nhân văn hóa thế giới", khẳng định tầm vóc vượt thời đại và không gian và là người được xem là ngôi sao sáng nhất trên bầu trời văn học dân tộc chăng?
Đương nhiên là ngay thời điểm đó ông ND đã là người hiếm và vượt trội rồi, mọi sự cống hiến nào cho văn học nâng cao văn hóa dân tộc thì cũng đều phải được công nhận như một thực thể chứ không phải vì chúng như vậy mà làm nên trở thành vĩ đại đâu. Ông Nguyễn Du là một minh chứng vậy.
MVT.